Sarp YOKUŞ – Kelebek Etkisi ve Cüz’i İrade

Amazon Ormanları’nda bir kelebeğin kanat çırpması, ABD’de fırtına kopmasına neden olabilir.”

Edward N. Lorenz

Kelebek Etkisi nedir?

Kelebek etkisi küçük olayların büyük etkilere neden olabileceğini ifade eden bir kavramdır. Başlangıçta hava durumu tahminleri için kullanılan bu teori, daha sonra bilimin içinde ve dışında kullanılan bir metafor haline geldi. Bazen Kaos Teorisi veya onun bir bölümü olarak görülen kelebek etkisine göre, sistemdeki küçük bir değişim sonraki aşamada büyük farklılıklara neden olabilir.

Tarihi

“Kelebek etkisi”ni 1963 yılında Edward N. Lorenz bilgisayarında hava durumuyla ilgili hesaplar yaparken buldu. İlk hesaplamasında 0,506127 sayısını başlangıç verisi olarak kullandı. İkinci hesaplamada ise 0,506 sayısını kullandı. İki sayı arasında sadece yaklaşık 1/1000 (binde bir), yani bir kelebeğin kanat çırpmasının yarattığı rüzgarla eş değerde fark olmasına rağmen, süreç içinde ikinci hesap birinci hesaba karşın çok farklı sonuçlar verdi.

Lorenz’in bu keşfi dünyadaki tüm olayların ve hayatın kendisinin belirli bir yasaya tabi olmasıyla ilgili bilinen tüm olguları kökünden sarstı.

Doğru tahmin mümkün mü?

Çalışma sırasında Lorenz bir şeyi anladı: onun modeli ne kadar güçlü olsa da, gelecekte olacak herhangi bir şeyi tahmin etmesi mümkün değildi. Doğrudur, her sistemde hatalar olabilir, ancak bu sistemdeki hatalar büyük ve küresel hatalara yol açacak nitelikteydi. Kısacası, sonuçlar ilk verilere ve şartlara bağlıdır.

Lorenz, Kelebek etkisini şöyle izah ediyor: “Amazon Ormanları’nda bir kelebeğin kanat çırpması, ABD’de fırtına kopmasına neden olabilir.” Bu cümle, kelebeğin kanatlarının atmosferde bir kasırganın yolunu eninde sonunda değiştirebilecek küçük değişiklikler meydana getirir veya başka bir yerde bir kasırganın oluşumunu geciktirir, hızlandırır veya hatta önleyebilir, fikrini ifade eder.

Kelebek, kasırgaya güç vermez veya doğrudan kasırgayı yaratmaz, ancak terim kelebeğin kanatlarını çırpışının kasırgaya neden olabileceği anlamına gelir: Kelebek kanatlarını çırpmamış olsaydı, sistemin yörüngesi çok farklı olabilirdi. Başka bir deyişle, her şey birbirine etki eder ve bu hayatı var eden bir döngüdür. Yani her şey her şeyle alakalıdır. Lorenz bir yerlerde bir kelebeğin kanat çırpmasının hava durumunu sonsuza dek değiştirebileceğini söylüyordu.

Kelebek etkisi teorisi, aynı zamanda, yapılan araştırmalar sırasında olayın çizelgelerinin bir çok kişi tarafından kelebeğe benzetilmesi sayesinde bu ismi almıştır.

Bu yasa, evrenin işleyiş prensibinin en temel çekirdek noktalarından biridir. Çünkü aksi takdirde tek bir bireyin gelişimi, tek bir ulusun gelişimi veya tek bir gezegenin gelişimi söz konusu olurdu ki bu mümkün değil.

Bunun bize ne faydası var?

Yaşadığımız her anı seyyale sonsuz bir güç tarafından var edilen yepyeni bir dünya. Bir saniye önceki şartlar artık yok ve her şey yeniden var ediliyor. Her şey değişiyor, her şey hareket ediyor ve evrende her an yeni yeni sanatlar icra ediliyor yüce bir sanatkar tarafından.

Dün ne yaşamış olursak olalım bugün terütaze yepyeni bir güne uyanıyoruz. Yüce sanatkar, her gün bu kâinat laboratuvarını bedelsiz bir şekilde emrimize tahsis ediyor. Hayat tam da bu olsa gerek. Günün sonunda, kim ne yaptı? Aslolan budur. Bazen bir şeyleri başaramayabiliriz ancak göstereceğimiz çaba sonraki günlerde bize yeni kapılar açabilir.

Gelin sıradan bir günümüzü ele alalım. Her hafta, muhtemelen çoğunuz hafta sonu için çeşitli planlar kuruyorsunuz. Ancak birçok durumda bu planları umursamıyorsunuz, çünkü istirahati bu işlerden üstün tutuyorsunuz. Basit bir deney yapalım. Bu hafta sonu daha erken kalkın, her zamanki sabah alışkanlıklarınızdan vazgeçin (örneğin, eğer kahvaltıdan sonra televizyon izliyor veya internette geziniyorsanız, bunlardan vazgeçin) ve gününüze yeni bir alışkanlıkla başlayın. Akşam gününüzü analiz edin, sıradan bir hafta sonunun nasıl değiştiğine kendiniz şahit olacaksınız. Bu değişimin iyi ve ya kötü olması, tabii ki size bağlıdır.

Bunun gibi eğer istersek hayatımıza birçok yenilik/güzellik katabiliriz. Önümüzde duran ve aşılması gereken birçok problemi gözümüzde dağ gibi büyütebiliriz ama küçük bir başlangıçla bu problemlerin üstesinden gelmek veya birçok güzelliğe vesile olmak yine bizim elimizde. Aslında kelebek etkisi teorisi daha henüz bilinmiyorken bizim literatürümüzde bu mevcuttu. Alimler buna cüz-i iradeyi de işin içine katarak meyelan ve meyelandaki tasarruf derler. Aslında insanın davranışlarına/hayatına yön veren şeyde işte budur. Yani her şey sizin meyelanınıza ve meyelandaki tasarrufunuza bağlı.

casino maxi